खेतमा पसिना होइन, ज्यानकै जोखिम बगाउँदै किसान; लु लाग्ने खतरा बढ्दो, स्वास्थ्य सतर्कता अपनाउन आग्रह

कैलाश माझी
सप्तरी, असार २० ।
असार महिना नेपाली किसानका लागि वर्षभरिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कृषि सिजन हो। यही समयमा धान रोपाइँको चटारो चलिरहेको हुन्छ। तर यस वर्ष तराई–मधेशका जिल्लाहरूमा अत्यधिक बढेको गर्मीले किसानको श्रम, स्वास्थ्य र जनजीवनमाथि गम्भीर चुनौती थपेको छ। एकातिर खेतमा समयमै धान रोप्नुपर्ने बाध्यता छ भने अर्कोतिर ३८ देखि ४० डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको तापक्रमले खेतमा काम गर्ने किसान तथा मजदुरलाई ज्यानकै जोखिम मोलेर काम गर्न बाध्य बनाएको छ।

सप्तरीसहित मधेशका अधिकांश जिल्लामा केही दिनयता बिहानदेखि नै चर्को घाम लाग्ने र दिउँसो तातो हावा चल्ने क्रम बढेको छ। खेतमा घण्टौँसम्म पानीभित्र उभिएर धान रोपिरहेका किसानहरू अत्यधिक गर्मीका कारण शारीरिक रूपमा कमजोर हुँदै गएको बताउँछन्। शरीरबाट अत्यधिक पसिना बग्ने, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, आँखाअगाडि अँध्यारो हुने, अत्यधिक थकान महसुस हुने तथा लु लाग्ने जोखिम बढ्दै गएको उनीहरूको अनुभव छ।

धान रोपाइँको समय सीमित हुने भएकाले अधिकांश किसानले बिहान सबेरैदेखि साँझसम्म निरन्तर खेतमा काम गर्नुपरेको छ। यदि रोपाइँ ढिलो भए उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पर्ने भएकाले उनीहरू चर्को घामको पर्वाह नगरी खेतमै खटिएका छन्। दैनिक ज्यालादारी गर्ने कृषि मजदुरको अवस्था झन् कठिन बनेको छ। गर्मीका कारण काम गर्ने क्षमता घटे पनि जीविकोपार्जनका लागि उनीहरू काम गर्न बाध्य छन्।

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार यस्तो अत्यधिक गर्मीमा खेतबारी, निर्माणस्थल तथा खुला स्थानमा लामो समय काम गर्ने व्यक्तिहरूमा डिहाइड्रेसन (शरीरमा पानीको कमी), लु लाग्ने (हीट स्ट्रोक), रक्तचाप असन्तुलन, अत्यधिक थकान, बेहोस हुने तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने जोखिम उच्च हुन्छ। विशेष गरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला र दीर्घरोगीहरू बढी जोखिममा पर्ने भएकाले सावधानी अपनाउन आवश्यक रहेको उनीहरूको सुझाव छ।

जलवायु परिवर्तनको प्रभावका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा तराई क्षेत्रमा गर्मीको तीव्रता र अवधि दुवै बढ्दै गएको विज्ञहरू बताउँछन्। पहिले सामान्य मानिने तापक्रमभन्दा अहिलेको गर्मी बढी महसुस हुन थालेको छ। यसले कृषि उत्पादन, श्रमिकको कार्यक्षमता, सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा समग्र जनजीवनमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।

कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने सरोकारवालाहरूका अनुसार अत्यधिक गर्मीले धान रोपाइँको गति प्रभावित हुन थालेको छ। खेतमा लामो समय काम गर्न नसक्दा रोपाइँ ढिलो हुने, श्रमिकको उत्पादकत्व घट्ने र यसले अन्ततः कृषि उत्पादनमा असर पार्ने चिन्ता बढेको छ। किसानहरूका अनुसार समयमै पर्याप्त वर्षा नहुनु र चर्को गर्मी कायम रहनुले खेतीपाती थप चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।

स्वास्थ्यकर्मीहरूले अत्यधिक गर्मीका बेला अत्यावश्यक कामबाहेक दिउँसोको समयमा लामो समय घाममा नबस्न, प्रशस्त मात्रामा सफा पानी तथा झोलिलो पदार्थ सेवन गर्न, हल्का र सुती कपडा लगाउन, टाउको छोपेर मात्र बाहिर निस्कन तथा खेतमा काम गर्नेहरूले बेला–बेलामा विश्राम लिन आग्रह गरेका छन्। शरीरको तापक्रम अस्वाभाविक रूपमा बढ्ने, अत्यधिक चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने वा बेहोस हुने अवस्था आए तत्काल नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा पुग्न पनि चिकित्सकहरूले सुझाव दिएका छन्।

यता किसानहरूले भने धान रोपाइँ वर्षभरिको खाद्य उत्पादनसँग जोडिएको विषय भएकाले गर्मीको जोखिम हुँदाहुँदै पनि खेतमा जानुको विकल्प नभएको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार मौसमको प्रतिकूलताबीच पनि समयमै रोपाइँ सम्पन्न गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको छ।

बढ्दो तापक्रमले अहिले किसानको श्रम मात्र होइन, स्वास्थ्य र जीविकोपार्जनमाथि समेत गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। कृषि उत्पादनलाई जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट जोगाउन दीर्घकालीन योजना, किसानमैत्री कृषि नीति, गर्मीबाट जोगिने जनचेतनामूलक कार्यक्रम तथा स्वास्थ्य सेवा सुदृढीकरण आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।

तराई–मधेशका किसान अहिले एउटा कठिन यथार्थसँग जुधिरहेका छन्—"खेतमा धान रोप्नैपर्छ, तर बढ्दो गर्मीले प्रत्येक दिन ज्यानको बाजी लगाएर काम गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।" यही अवस्थाले जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको चिन्ता मात्र नभई वर्तमानको कठोर यथार्थ बनिसकेको स्पष्ट संकेत दिएको छ।